Over Axel         Adverteren         Foto's van Axel         Oude foto's         Contact        

asd

Historie Axel

Axel heeft ruim 800 jaar geleden haar stadsrechten gekregen en kent een grote historie.

Hieronder kunt u verschillende onderwerpen lezen en bekijken uit de rijke historie van Axel.

• De Stad Axel

• Het ontstaan van de Axelse markt

• Kernen van de voormalige gemeente Axel

• 50 jaar historie en schoolfoto's van Openbare basisschool Prinses Marijke

• D'n érpelkapper

• Kastelen van Axel

• De slag om Axel - 1944

• De suatiesluis van Reigersbosch

• De bewogen geschiedenis van het Zijkanaal naar Hul

• De bedijking van de Mosselbanken

• Een zeesluis uit 1777

• Duintjes in het relatief vlakke Zeeuws-Vlaanderen

• Herinneringen aan de boerenboomgaard

• Het ontstaan van de polders rond Zandberg

De Stad Axel

Bronnen: de Hoge Raad van Adel te 's-Gravenhage / Over den Vier Ambachten (Uitgeverij Drukkerij Duerinck bv uit Kloosterzande), De Geschiedenis van Axel (Uitgeverij J.Niemeijer uit Groningen), Zeeuwse Plaatsnamen (Uitgeverij ADZ uit Vlissingen), Archief Stad Axel en Dingeman de Koning.

Het stadje Axel (Gemaans agnos) wordt al in 991 in de archiefstukken genoemd als Axla. De naam wordt wel verklaard als "eksterbosje" (agnu = ekster en lauha = bosje), of als een samenstelling van akko met lo in de betekenis van "bosje op een hoge zandgrond". Axel ligt inderdaad op een zandrug van hoge ouderdom, waarin zelfs vondsten zijn gedaan uit ca. 9000 voor Christus, op de grens van Midden- en Jonge Steentijd. Andere woordverklaringen zijn ake-sele, zaal of kasteel van Ake; aqua-sele, zaal of kasteel aan het water. In 1183 (volgens sommige historici pas in 1213) gaf Philips van den Elzas, graaf van Vlaanderen, aan Axel stedelijke rechten en was er sprake van een stad. Axel lag in de Middeleeuwen in het gebied van de Vier Ambachten: Hulst, Axel, Assenede en Boekhoute. Het waren vier plattelandsdistricten, die in 1012 door de Duitse keizer Hendrik II aan de Vlaamse graaf Boudewijn IV in leen werden gegeven en die staatkundig één geheel vormden. Dat Axel in die tijd sterk afhankelijk was van Vlaanderen blijkt wel uit het gemeentewapen, nl. de leeuw hierin is afkomstig uit het stadswapen van Gent.
 
Axel heeft vele rampjaren gekend. Een eerste verwoesting in 1248 door Jan van Avesnes die met razende woede de Vier Ambachten binnen viel en zonder genade het verwoestte, in brand stak en uitmoordde; ook het stadje Axel werd hierbij niet gespaard. Op Sint-Jansnacht in 1295 verbrandde heel de stad, deze keer was het niet door geweld maar door het midzomernachtfeest waarbij feestvuren werden ontstoken. In 1330 plunderden de Gentenaren de stad. Door een conflict in 1380 tussen graaf Lodewijk II van Male en de stad Gent werd de toevoer van graan door de graaf van Holland naar deze stad verboden. Door honger gedreven organiseerde Philips van Artevelde een bende van meer dan 3000 "buytmaekers" die het platteland moesten afstropen naar levensmiddelen. Ze sleepten daarbij ook veel vee en koren mee naar het thuisfront. Door de terreur van de Gentenaren werd o.a. Axel opnieuw verwoest in 1381. Een volgende verwoesting was in 1452, toen Philips de Goede met zijn legerbende door Axel trok en er "eenen asschen-hoop" van maakte. Dit was hoofdzakelijk uit woede omdat hij werd tegengewerkt, vooral door de Gentenaren, bij het opleggen van een zoutbelasting in Vlaanderen. Ook in Axel was er in die tijd een bloeiende zoutnering, ongetwijfeld zal het buurtschap "de drie Schouwen" zijn naam te danken hebben aan de drie zoutketens die aan de zuidzijde van " 't kleyn Vaerdeken buyten deser stede" hebben gelegen. Drie dagen voor Pinksteren in 1453 keerden pas de meeste Axelaars terug naar de plaats waar eens hun huis had gestaan. Nadat zij hun stadje weer wat hadden opgeknapt en zelfs weer een nieuw schepenhuis in gebruik hadden genomen en een markt hadden aangelegd, is de stad in 1471 weer getroffen door een brand. Ruim honderd jaar later, op 26 juli 1574, staken de Watergeuzen Axel ook nog maar eens in brand, waarbij de stad geheel verschroeide. Tijdens deze laatste verwoesting is ook het kasteel "het Hof van de Heren van Axel", dat aan de Zuidsingel heeft gelegen, in rook opgegaan (zie 5 op de linkse illustratie). In 1583 viel Axel ook nog in Spaanse handen nadat zij de geuzen hadden verdreven, maar op 17 juli 1586 heroverden prins Maurits en Philip Sidney de stad voorgoed voor de Staatsen.

Illustraties: Voormalig gemeentewapen, de vesting van de Stad Axel anno 1747, Kaart van Axel rond 1500 en de voormalige gemeentevlag.

Het ontstaan van de Axelse markt

Bronnen: De Geschiedenis van Axel (Uitgeverij J.Niemeijer uit Groningen), Archief Stad Axel en Dingeman de Koning.

Axel is al heel vroeg een havenplaatsje geweest waar handelaars en vissers hun goederen konden verhandelen. Ook werd er omstreeks de dertiende eeuw al tol geheven door de heer Willem van Beveren, die met zijn familie in West-Vlaanderen en in het Waasland vele bezittingen had. Uit een Toltarief van september 1235 blijkt dat er behoorlijk handel werd gedreven door kooplui op de markt in de Stad Axel. In die Toltarieven, die bewaard zijn gebleven in de stadsarchieven van Wenen (A) en Rijssel (F), kwamen de volgende belangrijkste goederen voor: wol, kruiden, wijn, bier, turf, koren, zout, vis, hout, koeien, paarden en varkens. Schapenhandelaars die door of langs Axel trokken naar Hulst, Beoostenblide, Sint-Macharius (tegenwoordig Hughersluys bij Driewegen) of naar Biervliet, waar toen al met schepen handel werd gedreven op Londen (GB) en Hamburg (D), ontkwamen niet aan het betalen van tol.
 
In de veertiende eeuw beheerde de heer van Kruiningen de tol in Axel, maar omdat er wat moeilijkheden waren met de tolheffing met vissers en handelaren uit het Hellegat, verkocht "de thoolnare van axele’, Jan van Kruiningen, in 1440 de tolinning aan de heer Guido van Axel senior. Toen Margaretha van Ghistele, dochter van Joost van Ghistele de grote reiziger van Zuiddorpe, huwde met Jan van Curtenbach, heer van Helmond, kreeg ze als erfdeel de oude tol van de Stad Axel die nadien ook wel "de tol van Helmond" werd genoemd.
 
In de dertiende eeuw kende Axel, tussen enkele verwoestingen door, een redelijke welvaart. Uit de kroniek van Axel en omgeving wordt in een uittreksel, dat geschreven is door de Axelaar Jacob de Hont, (1487-1525) die kapelaan, organist, priester en ook nog ontvanger van de kerk van Axel is geweest, een vrij grote zeehaven omschreven, die gelegen lag aan de Butdijk ten westen van Axel. In deze door de natuur ontstane haven, niet ver van de grote markt, werden dagelijks door Zeeuwsche en Belgische vissers mosselen en verse vis aangevoerd. Toen later de toegang tot de haven verzandde bleef alleen "de Kerckhee", zoals deze haven werd genoemd, over, waardoor een prachtige visvijver ontstond.
 
Dat Axel gestaag groeide en een belangrijke plaats werd in midden Zeeuwsch-Vlaanderen, blijkt wel uit een bevestiging van Fhilips de Stoute, graaf van Vlaanderen, waarin hij de Axelaars, in 1399, het recht gaf om wekelijks, op zaterdag, een marktdag te houden. Dat het in die periode voorspoedig ging met de Axelaars, nadat de stad eerder door enkele branden en plunderingen totaal was verwoest, blijkt wel uit de gedichten die geschreven staan in dezelfde kroniek van De Hont waarin de stad AXELLA (Latijns) wordt genoemd.

Amas Xristum Eternaliter Laudans Labis Actualiter, vertaald betekent dit enigszins: Christus eeuwig beminnende, Hem in het heden met de lippen prijzende.

 
Nog een ander loflied uit deze kroniek luidt:
O Axel, allerschoonste stad, Uw beemden en weiden,
op wondere wijze stralend, die vruchten dragen,
land van melk en boter vloeiend, zijn bloemrijk en spreiden
natuurvolk van vrijheid. welriekende geuren. enz.
 
En nu nog steeds, ruim 600 jaar na dato, heeft de Stad Axel een markt op zaterdag.
 
De hierboven getoonde plattegrond van de Stad Axel, getekend door Jacob van Deventer omstreeks 1555, is verloren gegaan op 17 mei 1940 te Middelburg. Een gekleurde aftekening ligt opgeslagen in het Alg. Rijksarchief, kaartenafd. DEF 10, nr 8 te 's-Gravenhage en een in Madrid, Bibl. Nacional, MS Res 207, nr 74, f. 64v.

Kernen van de voormalige gemeente Axel

Koewacht

Koewacht is een betrekkelijk jong dorp. De plaats wordt genoemd in een stuk uit 1590 waarin wordt opgemerkt: "er moet haast gemaakt worden met het fort Masereels, anders genoemd de Koewagt". In de zeventiende eeuw komt Koewacht nog niet op de landkaarten voor; dit is pas in 1739 het geval op een kaart van W.T. Hattinga. Wel is er een kaart die de toestand aangeeft van na de Vrede van Munster in 1648 waarop de plaats Koyewert voorkomt, wat zoveel als Koeiewaard kan betekenen. Dus het toponiem Koewacht kan inhouden: een waard is een laaggelegen land aan een rivier waarop koeien kunnen grazen. Nadat deze waard door inpoldering was verdwenen werd er in de loop der tijd, in de volksmond, niet meer gesproken van Koewaard maar van Koewacht.

Overslag

Overslag is zeer oud. De oudste gegevens in de archieven dateren van 780. Het was een welvarend dorp van vissers en kooplieden. Het dorp lag toen aan het water, een zeearm van de Honte. Op de plaats waar nu de grens loopt, stichtte men een handelspost waar de goederen uit de schepen werden overgeladen in kleinere vaartuigen die verder het binnenland invoeren. De goederen werden overgeslagen met een hijskraan, zoals ook het sprekend wapen van deze voormalige gemeente laat zien. De naam van het dorp ligt dus voor de hand: Overslag.

Zuiddorpe

Het wapen illustreert de legende van Joost van Gistelle (1446-1525): Heer van Maelstede, Moere, Axel en Hulst, erfschout van de Vier Ambachten en ridder in dienst van Hertog Karel de Stoute. Op 15 september 1481 vertrok de grote reiziger van Zuiddorpe, in gezelschap van kapelaan Jan (van) Quisthout, over land naar Egypte, Perzië, het Heilige Land en andere verre oostelijke landen. Vier jaar later, op 23 juni 1485, bood hij op zijn kasteel een maaltijd aan "tot zinne blide willecomme". Tussen de bladen van zijn dagboek bracht hij enkele zaadjes van de boekweitplant mee, waarvan de uitvoer streng verboden was. Hij kweekte de eerste plantjes in zijn tuin te Zuiddorpe, vandaar de boekweitbloempjes in dit voormalige gemeentewapen.
Oorspronkelijk heette de nederzetting Moere (1236). Deze naam duidt op de bovenste kleilaag die moest worden weggehaald, zodat men het veen kon steken dat brandstof en veel zout opleverde. Later komen ook nog de namen Nieuwerkerke en Sudorp voor. De huidige naam Zuiddorpe bestaat nog niet zolang. De naam is ontleed aan feit dat het dorp ten zuiden van de Stad Axel ligt.

50 jaar historie en schoolfoto's van Openbare basisschool Prinses Marijke

Op 30 september 2006 bestond 'De Marijkeschool' 50 jaar. Ter ere van dit jubileum is er toen een grote reünie gehouden in Cultureel Centrum De Halle in Axel met honderden oud-leerlingen, (oud-)leerkrachten, vrijwilligers, etc.

InternetPlan heeft toen ter ere van deze bijzondere gebeurtenis een website geschonken waarop men oude foto's kon plaatsen. Gezien het daardoor ontstane archief van vele honderden, vaak historische, foto's uit de periode 1955 t/m 2005 was het jammer geweest dit archief verloren te laten gaan na de reünie. Daarom blijven alle foto's nog te bewonderen hier op AxelOnline.nl.

>> KLIK HIER OM NAAR HET FOTO ARCHIEF TE GAAN <<

D'n érpelkapper

Tijdens een bezoek van de initiatiefnemer aan het Kröller-Müleermuseum te Ottterloo in 1998, met als doel het schilderij van Vincent van Gogh de aardappeleters uit 1885 te gaan bewonderen, is er een idee ontstaan om een beeld te ontwerpen dat de bijnaam van de Axelaars, de érpelkappers, zou kunnen symboliseren. Axelaars worden als vanouds met deze naam genoemd. Het wijst uiteraard naar het verleden toen zij veelvuldig, nadat de aardappeloogst was gerooid, het land opgingen om de achtergebleven aardappels op te rapen of te kappen om zodoende een wintervoorraadje te kunnen opslaan. Ook aardappelselecteurs die tijdens het hoogseizoen deze producten selecteren, worden identiek afgebeeld.
 
In 1990 nam Dingeman de Koning, "geen Huboor'n en Hutooh'n Axelaar", het initiatief om een beeld voor de érpelkappers te laten maken, en zocht de Poolse beeldhouwer Marian Héwalo in Moerbeke-Waas op, die enkele modellen voor hem ontwierp. Naar diverse discussies te hebben gehad of het beeld nu een korte of een langere kapper mee zou krijgen, werd uiteindelijk voor de kortste kapper gekozen, uitgaande dat de érpelkapper toch door de knieën moest zakken om zijn gevonden waar in de érpelzak te kunnen steken. Dit eerste model had een hoogte van 36 cm, een tweede, enkele maanden daarna, werd 19 cm hoog, hiervan zijn de meeste in omloop gebracht.
 
Op 17 maart 1990 werd het eerste beeldje, in samenwerking met VVV-Axel, aan de toenmalige burgemeester W.J. de Graaf overhandigd, die bij deze overhandiging opmerkte een érpelkapper op ware grote voor de gemeente te zullen toejuichen. Op 7 november 1991 werd aan de gemeente een bronzen beeld geschonken (wat kleiner dan een volwassen Axelaar) dat geplaatst is op een leistenen sokkel bij de ingang van het Het Kasteeltje aan het Kennedyplein. De onthulling, die min of meer al een dag eerder door de voorzitter van VVV-Axel was verricht, vond op een toepasselijke wijze plaats, de burgemeester trok bij deze handeling een érpelzak weg, waarmee het beeld aan alle “érpelkappers” werd getoond.
 
Het bronzen beeld is met medewerking van onderstaande personen, ondernemingen en instellingen gerealiseerd:
D. de Koning - W. van Britsom - A.E.H. van Britsom - Chr. Hollebek - P.C. Vasseur - G.C.P. de Hamer - Mieras en Zn. b.v - VVV-Axel - Rabobank - Fehax - Pijp-Las-Constr. De Pooter - Groenvoorziening den Doelder - Dow Benelux
 
p.s.
Het miniatuurbeeldje is vervaardigd van kunststof en er wordt gebruik gemaakt van een gietmal. Eind 1998 is deze mal zwaar beschadigd. Hierdoor heeft de beeldhouwer Marian Hewalo een nieuw beeld vervaardigd, dat wat strakker van uitvoering is en 6 cm groter is geworden. Het is verkrijgbaar bij: Dingeman de Koning Prins-Hendrikstraat 63 4571HD Axel TeL: 0115 563012 / 06 53 147 094 of in het Streekmuseum 'Het Land van Axel' Noordstraat 11 te Axel Tel: 0115 562885)
In het boekwerkje “AXEL, EEN BEELD VAN EEN WERKELIJKHEID”, geschreven door Piet de Blaeij uit Axel, kunt U tevens informatie vinden over d'n érpelkapper.

Kastelen van Axel

Bronnen: Middeleeuwse kastelen van Zeeland door J.P. van den Broecke (uitgeverij Helmar uit Delft), Archief gemeente Terneuzen locatie Axel en de heer F.H. Deenen uit Axel.

De naam Axel komt voor het eerst voor in de archiefstukken in het jaar 991 onder de naam Axla. Van de ambachtsheren die zich hierna vestigden is niet veel bekend. In een charter van 1177 wordt melding gemaakt van Walter van Axel, maar waar deze ambachtsheer precies heeft gewoond wordt hierin niet vermeld.
In zijn kroniek van Axel en omgeving schreef Jacob de Hont (1487-1525), die in Axel werd geboren en daar later ook kapelaan, organist, priester en ook nog ontvanger van de kerk is geweest, over een heuvel die begin van de dertiende eeuw zou zijn aangelegd in de Kerckheede (het water nabij de kerk) nadat deze was verzand. Op deze heuvel zou later een kasteel zijn gebouwd met vier torens. Dit is vrijwel het enige wat in de boeken staat over het eerste kasteel van Axel.
Volgens kastelenkenner bij uitstek Dhr. Deenen uit Axel, is het ook niet uitgesloten dat dit kasteel heeft gestaan op de plaats waar het schepenhuis staat afgebeeld (zie 4 op de bijlage). Gezien de ligging en de toepasselijke naam van de Burchstrate (nu Oosterstraat), lijkt het inderdaad mogelijk dat deze straat een oprijlaan of een dreef kan zijn geweest die van het centrum naar het kasteel heeft gelopen.
 
Wie de opdrachtgever is geweest voor het bouwen van deze burcht is niet meer na te gaan, wel wordt er uit die periode melding gemaakt van ambachtsheren, zoals in 1201 over de Vlaamse edelman Philips van Axel. Op zegels uit de Vier Ambachten komen achtereenvolgens in 1226 Jan van Axel voor, in 1248 ridder Olivier van Axel en in 1294 ridder Filips van Axel die er tevens schout was. Later komen in de archiefstukken ook nog de families De Vos, Ghistelles, Van der Gracht, Liederkerke, Basta, en d'Ennetières voor, maar wie van deze heren of dames in het kasteel hebben gewoond, is ook niet meer te achterhalen.
 
In 1295 schijnt het kasteel in vlammen te zijn opgegaan tijdens het midzomernachtfeest waarbij feestvuren werden ontstoken. De gevolgen waren rampzalig zoals een gedicht daaraan herinnert:
 
In 't jaar 1200 ende viventnegentich mede,
Doe verbrende Axele, die goede stede;
Kercke, cluse ende ooc hospitale,
Castele, molen al te male.

 
Het kasteel moet daarna opnieuw zijn opgebouwd want op 15 september 1452 brandde het opnieuw in Axel. Deze keer werd het veroorzaakt door Philips de Goede die met zijn legerbende door de stad trok en er "eenen asschen-hoop" van maakte. (zie ook topografie en geschiedenis van de Stad Axel). Bij deze brand moet het herbouwde kasteel geheel verloren zijn gegaan omdat niets meer aan zijn glorie herinnert. Het werd toen bewoond door Adriaan van Voorhout.
 
In 1963 werd door de Rijksdienst voor oudheidkundig bodemonderzoek begonnen met een onderzoek naar de funderingsresten van het kasteel van Axel, men slaagde er echter niet in de resten van het eerste kasteel te lokaliseren. Tijdens dat onderzoek heeft men wel de fundering blootgelegd van een bijgebouw en een kapel van een ander kasteel, dat vermoedelijk is gebouwd aan het einde van de vijftiende eeuw. Dus nadat het eerste kasteel van Axel verloren is gegaan heeft men kort daarna een ander gebouwd aan de zuidzijde van de stad. Dit tweede kasteel staat in de archieven beschreven als het "Hof van de Heren van Axel", alleen welke Heren er hebben gewoond staat er jammer genoeg niet bij.
Voor het "Hof van de Heren van Axel" heeft nog een derde optrekje gestaan, het huis van Wulffaert van Borssele (zie 47 op de bijlage). Deze edelman, uit het bekende en machtige Zeeuwse geslacht van de Van Borsselen, zal daar niet in een arbeidershuisje hebben gewoond, maar ongetwijfeld in een aanzienlijk onderkomen zoals een herenhuis, of mogelijk zelfs een klein kasteeltje.
Door de Allerheiligenvloed in 1570 en nadat Axel nog maar eens in brand werd gezet in 1574, ditmaal door de Geuzen, is ook het tweede kasteel met bijgebouwen (kapel en gevangenis) geheel verloren gegaan en is daarna niet meer herbouwd. Op deze plaats, aan het huidige Hofplein nabij de lagere school De Warande, herinnert niets meer van de glorie van weleer en zal zijn bestaan nooit meer verder worden toegelicht.

De slag om Axel - 1944

Door Piet Scheele

Met verwondering en met een gevoel van erkenning, zat ik een paar dagen vóór de herdenking van de slag om de brug van Arnhem van september 1944 (Market Garden) naar het tv-journaal te kijken. Bij een documentaire over de rol van de Polen bij de bevrijding van het Zuiden van Nederland kwamen er o.a. twee bewoners van Axel (waar ik ben geboren) in beeld, die (met ondertiteling) vertelden over de Poolse bevrijders die tussen 15 en 19 september 1944 de strijd met de Duitsers om Axel, Oost Zeeuws-Vlaanderen, leverden. Een Poolse oud-strijder vertelde, dat hij na Normandië niet meer zo zwaar met de Duitsers had moeten vechten. De inzet was de haven van Antwerpen als aanvoerhaven voor de geallieerden. Die strijd was bij mijn weten nooit eerder op tv geweest.
Rob Trip deed, samen met een (voor mij onbekende) historicus, op tv verslag van de herdenking van het dramatische gevecht van de Britse parachutisten rond Arnhem. De historicus vertelde, dat de Amerikaanse bevelhebbers de schuld van de mislukking aan de langzame Britten weten, die nadat ze de brug bij Nijmegen in handen kregen niet doorstootten, maar thee gingen drinken. Een wat clichématige beschuldiging. De Britten verdedigden zich dat het nacht en donker werd. Intussen zaten de parachutisten rond Arnhem in het nauw en op hulp uit het zuiden te wachtten, die niet kwam. De parachutisten moesten terug over de Rijn. Velen verloren het leven of werden krijgsgevangen gemaakt. De Poolse 1e parachutistenbrigade was wegens slecht weer ten zuiden van de rijn bij Driel gedropt. 260 Poolse soldaten kregen de opdracht om de Rijn over te steken terwijl de Duitsers weer op de hooggelegen Noordoever van de Rijn zaten. Ze werden door de Duitsers weggemaaid.
 
Je hoorde weinig over de rol van de Polen die daar vochten. Tijdens de herdenking werd verteld over een Pool die aan de Duitsers ontkwam en door een Britse patrouille werd doodgeschoten, omdat ze dachten dat hij Duits sprak: de meeste Polen spraken geen Engels. De Polen hadden de naam harde vechters 'met het mes tussen de tanden' te zijn. Toch keken de Britten op de Polen neer; ze zagen hen als onbeschaafde boeren. Of dat de reden is, dat ze aan de rand van de Britse militaire begraafplaats in Oosterbeek begraven liggen werd niet duidelijk. Dramatisch was dat de Polen, die eerder naar het Westen waren gevlucht en hevig vochten voor de bevrijding, na het einde van de oorlog niet door de Russen, die Polen had ingenomen, in hun vaderland werden toegelaten.
 
Dit jaar werden de Polen nadrukkelijk geëerd. Mogelijk was het de reden, dat de slag om Axel, waar de Polen ook hadden gevochten, uit de vergetelijkheid werd gehaald. De strijd van de Polen om Axel was zwaar. Dat bevestigen oude foto's, die een paar dagen na de strijd rond Axel in 1944 zijn genomen. Het valt ook te lezen in het verslag van kolonel Z.M. Szydlowski, de commandant van de Poolse 3e Brigade Jagers, waaruit ik en uit eigen herinnering put.
 
Slag om Axel
In september 1944 hoorde je aan het gerommel van artillerie in de verte dat er dichtbij gevochten werd. In de nacht trokken colonnes haveloze Duitse troepen te voet, op de fiets of met kar en paard door Axel naar het Noorden. Was je fiets niet goed verstopt dan was je hem kwijt. De Duitse soldaten vroeger om water en wilden weten hoe breed de Westerschelde was. Als ze hoorden van een kilometer of zeven, zag je hun gezicht betrekken. Mijn latere schoonmoeder, die na lang bonzen op de deur uit bed kwam en angstig open deed, verbond een aan de arm gewonde Duitse soldaat.
 
De Polen hadden in het gebied rond Gent in België gevochten. Ze hadden de opdracht Axel te veroveren en de weg vrij te maken naar de haven van Terneuzen en naar de Westerschelde. Ten zuiden van Axel langs het kanaal Axel-Hulst waren de landerijen onder water gezet en de bruggen opgeblazen. Zwaar materieel kon er moeilijk opereren. Inunderen was geen uitvinding van de Duitsers en voor Axel niet nieuw. In zijn boek Maurits van Nassau beschrijft A. Th. van Deursen, dat prins Maurits, de zoon van Willem van Oranje, in juli 1586 als 19-jarige met de Engelsman Sir Philip Sidney leidinggevend aan drieduizend soldaten Axel veroverde op de Spanjaarden. Een veertigtal soldaten zwom met ladders de gracht over een veroverden een poort. De stad viel in hun handen en ze zetten het omringende land onder water.
 
Een compagnie van het Poolse 9e bataljon Jagers (onderdeel van de 3e Brigade Jagers) bevrijdde op 16 september 1944 Zuiddorpe, een dorp vier kilometer ten zuiden van Axel. Een groep verkenners werd naar Drieschouwen gestuurd op ongeveer een kilometer van Axel. Ze werd beschoten en leverde een fel gevecht. Een compagnie Jagers kwam ten noorden van Zuiddorpe onder kruisvuur uit de remise van de ZVTM (Zeeuws-Vlaamse Tramweg Maatschappij) in Drieschouwen te liggen. Twee Poolse soldaten sneuvelden en meerdere werden gewond. Om 16.00 uur nam het Poolse leger Drieschouwen in en zond een patrouille verkenners over de Kinderdijk naar Axel. Door de inundaties en de diepe Kleine Kreek lag de Kinderdijk aan beide zijden tussen water. Veel dekking was er niet en vanuit Axel hielden de Duitsers de weg onder schot. Toch bereikte de patrouille de opgeblazen brug vlak voor Axel. Onder zwaar vuur groeven ze zich in. Aan de andere kant van de brug deden de Duitsers hetzelfde. Een compagnie Jagers viel om 17.00 uur met lichte tanks de Duitse stellingen bij de brug aan om de daar ingegraven soldaten te ontzetten. Ze kwamen onder vuur van sluipschutters, van machinegeweren en geschut uit pantserwagens. Het kostte de compagnie binnen enkele minuten 4 doden en veel gewonden. Ze moest zich op Drieschouwen terugtrekken. 's Nachts deed ze een uitval om de achtergebleven gewonden te redden. De hele nacht werd er van beide zijden druk gepatrouilleerd.
 
Gemotoriseerde Pantserartillerie van de Polen nam de zuidrand van Axel onder vuur. Vanuit de watertoren, tussen Drieschouwen en Axel, werd het artillerievuur geleid. Niet alleen de zuidrand van Axel lag onder vuur. Als zeventienjarige woonde ik bij mijn ouders op de Nieuwendijk aan de noordkant van Axel met broer en zus. Achter de woning lag een tramlijn en aan het begin van de straat 150 meter naar het centrum de (toenmalige) spoorlijn Terneuzen-Mechelen. Plotseling scheerder drie geallieerde vliegtuigen over het huis en wierpen bommen. De bommen kwamen terecht in een weiland voor het huis. Ruiten sneuvelden maar niemand werd geraakt, alleen een koe werd getroffen. Maar angst gaf voeding aan de neiging om het voor ons gevoel gevaarlijke gebied te ontvluchten, zeker toen de buren vertrokken. We vluchten naar de Oudeweg, die meer oostelijk lag. Veiliger was het er niet: de Poolse Artillerie beschoot de omgeving. Een granaat plofte tegen een muurtje van het huis waar we dekking zochten, maar ontplofte niet. Die onontplofte granaat voor de deur was de motivatie om verder te vluchten, de Beoostenblijsestraat van de Beoostenblijpolder in.
 
Nauwelijks honderd meter in de Beoostenblijsestraat sloegen opnieuw de granaten in. We zochten dekking in een droge sloot. Niet helemaal veilig voor granaten die boven de grond ontploffen (kartetsgranaten). Een broer en een buurman werden licht gewond. Nadat het schieten ophield en het donker werd zochten we beschutting in de grote schuur van de boerderij Het Looseshof van 'herenboer' De Putter. Het dak van de schuur van de boerderij was door een granaat getroffen; er zat een groot gat in. In de nacht namen een groep Poolse verkenners een kijkje in de schuur. Ze deelden sigaretten uit en verdwenen. In de schuur lag een gewonde Duitse militair, die verpleegd werd door een jonge vrouw die bekend stond met Duitse soldaten te verkeren. Ze lieten de gewonde Duitser ongemoeid.
 
Inmiddels had het 10e Regiment Dragonders, op dezelfde 16e september, het kanaal Axel-Hulst oostelijk van Axel bij de kapotte brug aan de Tweede Verkorting bereikt. De Duitsers hadden het kanaal niet continu bezet, maar opserveerden het o.a. vanuit de 60 meter hoge toren van de basiliek in Hulst. De torenspits overleefde de strijd niet. Er zit nog een hakenkruis in de vloer onder de herbouwde torenspits door Duitse waarnemers daarin gekerfd. Een Eskadron Jagers stak zwemmend en met bootjes het kanaal over ten oosten van het Tweede Plaatje. Kolonel Szydlowski noemt het in zijn rapport de sector Duboch. Die naam is me onbekend; mogelijk de naam van een boerderij. Het 1e Eskadron Dragonders kwam te voet tot de Steenovens en groef zich daar in. Andere Eskadrons namen stelling aan de Armendijk ten Westen van Kijkuit en ten oosten van het Tweede Plaatje. De bevoorrading van de Eskadrons in het bruggenhoofd moest worden onderhouden met bootjes of gewoon door het kanaal over te zwemmen. Het was een smal kanaal, maar door de inundaties was het tot de randen gevuld met water. Ervoor lagen de landerijen onder water. Ten zuiden van het kanaal liepen vier smalle landwegen door de inundaties.
 
In de nacht probeerde de Genie een brug te bouwen om tanks, antitankwapens, carriers (stalen voertuigen op rupsbanden) en ander zwaar materieel over te zetten. De Genie had om 01.00 uur op 17 september net een brugdeel klaar en was bezig het naar de overkant te schuiven toen de Duitse artillerie de bruggenbouwers en de kanaalovergang hevig onder vuur nam. Het brugdeel werd, met een carrier er op, stuk geschoten. De Polen kregen de opdracht om het bruggenhoofd in handen te houden. De gehele nacht lag het bruggenhoofd onder vuur. Af en toe ontstonden branden bij in puin geschoten boerderijen. Zeventien boerderijen en meerdere huizen aan de Armendijk tussen Kijkuit en het Tweede Plaatje gingen die nacht in vlammen op.
 
Er is een verhaal van een boer (zijn naam is me niet bekend) wiens boerderij bij het treffen tussen Polen en Duitsers in de vuurlinie lag. Terwijl hij met zijn gezin in de kelder van zijn woning dekking zocht barstte er boven hem een hevig gevecht los. Nadat het even stil werd waagde hij het voorzichtig een kijkje te nemen. Rondom de boerderij lag het vol met gewonde, stervende en gesneuvelde Poolse militairen. Zo goed en zo kwaad als het ging probeerde hij de gewonden te helpen, maar moest de kelder weer invluchten toen de Duitse artillerie de boerderij onder vuur nam. Er verschenen Duitse tanks en nadat de Duitsers de boerderij weer bezetten beschoot de Poolse artillerie de boerderij, die in brand vloog. Kruipend kon de boer en zijn gezin de brandende boerderij ontvluchten; ze kwamen er levend af.
 
In de vroege ochtend van 17 september was er op het bruggenhoofd het geluid van rupsbanden te horen. De Duitsers vielen aan met tanks en pantserwagen gesteund door artillerie. In Hulst hadden de Duitsers Pantserartillerie en sterke stellingen. Het 2e Eskadron Dragonders dat in het oosten bij Kijkuit lag en het 3e Eskadron Dragonders in het westen bij het Tweede Plaatje moesten zich onder zware druk terugtrekken. De radioverbinding was slecht. Het 1e Eskadron Dragonders, dat bij Steenovens in het noorden van het bruggenhoofd lag, wist niet dat de andere Eskadrons terugtrokken. Tegen 07.00 uur merkte de commandant, dat er Duitsers achter hem waren. Onder hevig vuur moesten ook zij zich terugtrekken. Bij het ontbreken van antitankgeschut, pantserwagens en tanks moesten de Dragonders zich met geweren en handgranaten verdedigen. Veel soldaten van het Eskadron sneuvelden. Onder het onophoudelijke vuur van de Duitsers zochten de resten van de Eskadrons zwemmend een terugweg over het kanaal. De te hulp geschoten compagnie Jagers en een Eskadron Pantserjagers konden de Dragonder bij het ontbreken van een brug niet ontzetten. De dikke ochtendmist en de rook van de granaten maakten gericht schieten onmogelijk. Die ochtend verloor het 10e Regiment Dragonders 116 man aan doden en 30 Polen werden gevangen genomen. Het aantal gewonden was groot.
 
Op de 18e vielen bij het patrouilleren over het kanaal zowel bij Polen als Duitsers doden en gewonden. Onder dekking van ochtendmist trok een Poolse patrouille over het kanaal bij de kapotte brug ten zuiden van Kijkuit. De patrouille schatte de sterkte van de Duitsers op een Compagnie. Dat leek gunstig om daar een bruggenhoofd te forceren. Tegen de avond om 16.00 uur stak een Compagnie Jagers van Podhale, gesteund door artillerie en pantserwagen, het kanaal over vanuit de richting Absdale en vormde een nieuw bruggenhoofd bij de opgeblazen brug ten zuiden van Kijkuit (de brug heet nu de Szydlowskibrug). Het was van groot belang dat de Genie een brug zou bouwen om zwaar materieel naar de overkant te krijgen.
 
De gehele nacht lag de bouw van de brug en het bruggenhoofd onder vuur en oefenden de Duitsers druk op het bruggenhoofd uit. Het materiaal voor de brug werd aangevoerd over een kilometer lange smalle weg tussen onder water staande of op zijn minst drassige velden, waar een rij bomen aan beide kanten van de weg en de muren van een café bij de brug minimale dekking boden. Een compagnie Jagers sloeg een aanval van de Duitsers vanuit Hulst af. Ze wisten het bruggenhoofd te behouden en de bouw van de brug te beveiligen.
 
In de ochtend van de 19e was om 06.30 uur de brug klaar en onder dekking van opnieuw zware ochtendmist trokken twee Eskadrons Pantserjagers over de brug. Op het bruggenhoofd gingen Jagers van Podhale tot de aanval over. Gesteund door pantserwagens rolden ze de Duitse verdediging op en bezetten het Tweede Plaatje (de sector Dubosch). De Polen verloren vijf doden. De strijd was nog niet voorbij. Een Bataljon Jagers dat de brug wilde passeren kwam onder zwaar vuur. Twee pantserwagens werden getroffen en belemmerden enige tijd de doorgang. Pas toen die verwijderd waren was de weg vrij.
 
Een 1e groep van de Jagers trok op naar het gebied rond de boerderijen Lusthof en Het Looseshof (de boerderij waar wij bescherming zochten) in de Beoostenblijpolder aan de noordoostkant van Axel en braken de tegenstand. Met een 2e groep veroverden ze de wegkruising bij de (toen nog bestaande) spoorwegovergang in Axel en de boerderij Nooit Gedacht van boer Dekker bij De Tol ten noorden van Axel. De 2e groep was slechts langzaam gevorderd, ze werd belemmerd door Duitsers die zich in boerderijen en inundaties verschansten en ook voor het verzorging van eigen Dragonders, die het eerste bruggenhoofd hadden gevestigd en na het dramatische gevecht met de Duitsers zich verborgen hadden gehouden. Omstreeks 12.00 uur werd Axel door de Polen bevrijd. De Duitsers waren gedemotiveerd, gaven zich over of trokken terug. Een aantal burgers werden bij de gevechten dodelijk getroffen, waaronder een zuster van mijn (latere) vrouw. Veel materieel werd door de Polen buitgemaakt en vele Duitsers gevangen genomen. Het is een dramatische gebeurtenis als legeronderdelen door eigen troepen worden beschoten. Het bleef de Polen niet bespaard. Een compagnie Pantserjagers zuiverde het gebied rond de Axelse Sassing. Ze namen 200 Duitsers gevangen en vorderden zo snel, dat de radioverbinding met de hoofdgroep werd verbroken. Mogelijk door het grote aantal Duitse gevangenen, werden ze door een eigen legeronderdeel voor Duitsers aangezien en beschoten.
 
De weg naar de haven van Terneuzen en naar de Westerschelde lag open. Op 20 september werden Zaamslag en Terneuzen bevrijd. Er vielen daarbij geen Poolse slachtoffers. De Duitsers waren na de vierdaagse veldslag uit elkaar geslagen en boden geen georganiseerde tegenstand. Ze trokken in wanorde terug en probeerden, voor zover ze zich niet overgaven, in boten en schepen de overkant van de Schelde te bereiken. Vele volgeladen boten werden door vliegtuigen en artillerie beschoten en bereikten de overkant niet. Oost Zeeuws-Vlaanderen was bevrijd.
 
Vele Poolse soldaten zijn daarbij gesneuveld of gewond. De verliezen aan Duitse kant waren nog groter. Twaalf Polen, die in een massagraf lagen, zijn herbegraven op het katholieke kerkhof in Axel. De meeste gesneuvelde Polen zijn herbegraven op de Poolse militaire begraafplaats bij Breda: Breda is op 29 oktober 1944 door Polen bevrijd. De gesneuvelde Duitsers zijn op Duitse militaire begraafplaatsen in Duitsland herbegraven.
Na het kijken en luisteren naar het tvverslag over Market Garden, kwam de slag om Axel en de rol van de Polen bij de bevrijding van Oost Zeeuws-Vlaanderen weer in mijn herinnering en schreef ik dit verhaal.

De suatiesluis van Reigersbosch

Door George Sponselee. Fotografie: Wim Kooyman

De Tweede helft van de zestiende eeuw was voor de Nederlanden, zowel voor de Noordelijke als de Zuidelijke, een roerige tijd. Er speelden twee belangrijke zaken door elkaar: er was onrust op godsdienstig en op politiek gebied.
 
Het is te kort door de bocht om te zeggen dat het begin van de godsdienstige onvrede in 1517 lag, toen Maarten Luther zich openlijk tegen een aantal toe- en misstanden in de christelijke kerk verklaarde. Het broeide al langer, maar toch is die 31e oktober 1517 een keerpunt: wat onderhuids leefde kwam vanaf nu naar buiten. Politieke onrust was er omdat de Nederlanden onder het juk van Spanje vandaan wilden. Drie opmerkelijke momenten in de tweede helft van die eeuw geven een goed beeld van de ontwikkelingen. Op godsdienstig gebied is dat de Beeldenstorm die op 10 augustus 1566 in het Vlaamse (thans Franse) Steenvoorde begon. Als tweede de op 23 juli 1579 gesloten Unie van Utrecht, een bondgenootschap van een aantal Noord-Nederlandse gewesten om samen de strijd tegen Spanje te voeren. Als derde de ‘Verlatinghe’ of de afzwering van Filips II als staatshoofd door de Staten-Generaal op 26 juli 1581.
Het bondgenootschap van de Unie breidde zich uit, zo sloot Gent er zich op 4 februari 1579 bij aan en Antwerpen dat zelfde jaar op 29 juli. Daarmee waren beide steden ook afvalligen van Filips II geworden en ze gaven tegelijkertijd te kennen meer te voelen voor het protestantisme dan voor de rooms-katholieke visie van de landsheer. Dat viel uiteraard niet in goede aarde. Antwerpen, ‘de hoofdstad van Noord-Europa’, zoals ze toen genoemd werd, een protestants bolwerk!
 
Voor Alessandro Farnese, prins en hertog van Parma, en sedert 1578 landvoogd over de Nederlanden en zijn heer Filips II was dat een onverdraaglijke toestand. Antwerpen - naast andere steden - moest terug onder Spaans bewind komen. Op 6 juli 1584 vestigde Parma, zoals hij gewoonlijk genoemd wordt, zijn hoofdkwartier op het kasteel in Beverenbroeck, op de Singelberg. Het kasteel is er niet meer, de Singelberg wel. Kijkend vanaf de zuidelijke oprit naar de Liefkenshoektunnel naar de kerk van Vrasene, zie je, midden tussen de akkers, een ‘hoop grond’. Meer dan dat lijkt het niet, maar van dichtbij blijkt het toch meer te zijn, bijvoorbeeld dat de hoogte elf meter is. Een groot deel van het polderland richting doel en Antwerpen stond onder water. In 1583 hadden de soldaten van Willem van Oranje, de opstandelingenleider, de Scheldedijken aan de Vlaamse kant van Saeftinghe doorgestoken. Farnese liet forten opwerpen en een schipbrug over de Schelde bouwen om bevoorrading van de stad vanuit het noorden te beletten. Tussen het fort Sint-Jan bij Trompwal en het overstroomde gebied liet hij de Parmavaart graven, waardoor rechtstreekse scheepvaartverbindingen met Hulst en Gent gerealiseerd werden.
 
Het Beleg van Antwerpen duurde meer dan een jaar: pas op 17 augustus 1585 tekende burgemeester Filips Marnix van Sint Aldegonde de capitulatie. Dit feit wordt de definitieve scheiding tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden.
Zeeuws-Vlaanderen hoort dan, op niet veel meer dan een schans bij Terneuzen na, nog bij de Zuidelijke Nederlanden.
In 1584 deden Zeeuwse troepen in het huidige Zeeuws-Vlaanderen hetzelfde wat ze bij Saeftinghe gedaan hadden: de zeedijken doorsteken. Dit om een eventueel doorstoten van de troepen van Parma in noordelijke richting te verhinderen. Rond 10 mei 1584 waren de dijken ten westen van de Sax- of Hulsterhaven bij Campen en de dijken bij Othene en Buuxgate, ten westen van Axel aan de beurt. De inbraak bij Campen viel op zich nog wel mee, maar de najaarsstormen voltooiden het werk. Het Hellegat ontstond en spoedig vormden de overstroomde landen van Stoppeldijk en Aandijke, de gebieden ten zuiden van Axel en die van de Braakman één doorgaande verbinding.
 
Hulst, als havenstad kwakkelend omdat de Saxhaven - de huidige Oude Haven vanaf Campen - door verzanding nauwelijks nog bruikbaar was, kreeg weer een verbinding met de Honte. De Oude Vaart tussen de Buitenvest en het Groot-Eiland verbond het stadje met het Hellegat. Die verbinding was van belang voor de stad en ze bleef (zij het met hangen en wurgen door aanslibbing) bestaan tot 1789. Toen werd de Riet- en Wulfsdijkpolder bedijkt.
 
Ten gerieve van Hulst werd en bij Luntershoek ((de Hulsterse) Sassing) een sluis aangelegd, maar ook daar sloeg de verzanding toe en in 1821 werd ze afgedamd. Wel bleef het Hellegat diep het land indringen. Aan de westelijke kant waren de buurtschappen Watervliet, de Batterij, de Sluis, Zaamslagveer, Poonhaven en Kampersche Hoek ‘kustplaatsjes’.
Aan de oostkant waren dat Luntershoek, Stoppeldijkveer, de Sluis met de Drie Gezusters, ‘t Ruischende Gat, Schapershoek, ‘t Keizerrijk, Kamperhoek en Campen. Er waren zelfs twee veerverbindingen: een tussen Zaamslag- en Stoppeldijkveer en een tussen Poonhaven en Campen. In de later bedijkte polders van het Hellegat, de Koning Willem III-, de Van Lijnden- en de Hellegatpolder zijn geen buurtschappen ontstaan.
 
Een van de eerstvolgende bedijkingen na 1789 was die van de Catharinapolder. Die werd genoemd naar de dochter van de toenmalige rentmeester van de schorren, later de ontvanger-griffier van de polder W. Seydlitz uit Hulst.
Met de bedijking werd een begin gemaakt in november 1845, een stormvloed op 11 en 12 december deed echter een groot deel van het werk teniet, maar op 13 maart 1846 was de polder weer droog. Een polder moet zijn binnenwater kwijt zien te raken en in de regel gebeurt dat door een zeesluis, een suatiesluis, op het buitenwater, in dit geval dus op het Hellegat. De sluis had dan moeten liggen in de afsluitdijk die iets ten zuiden van Stoppeldijk- en Zaamslagveer ligt. Dat gebeurde echter niet. In eerste instantie wilde men sueren door de sluis die door de Riet- en Wulfsdijkpolder in 1787 was aangelegd bij Reigersbosch, een voormalig fort en de naam van een boerderij. Het water kon dan verder afgevoerd worden door het Zijkanaal van Axel naar Hulst.
De bedijkers gaven echter de voorkeur aan afvoer via de Oostelijke Rijkswaterleiding, die bij Terneuzen in de Westerschelde uitmondt. Dat gebeurde door een duiker bij de Pouckepoldersedijk, bij de buurtschap De Sluis.
Dat hield echter in dat de sluis bij Reigersbosch nauwelijks nog een functie had. Tijdens de uitvoering van de ruilverkaveling Koewacht tussen 1966 en 1975 werd het front aan de zoete kant, de kant van de Riet- en Wulfdijkpolder, afgebroken.
Alleen het zoute front bestaat nog, maar omdat dat niet langs een openbare weg ligt en alleen via een akker te bereiken is, weten slechts weinigen van het bestaan van dit sluisrestant dat echter zeker bescherming en conservering verdient, en eventueel ontsluiting vanaf de weg.

De bewogen geschiedenis van het Zijkanaal naar Hul

De oudste stadjes in Zeeuws-Vlaanderen zijn ontstaan op zandige opduikingen in het landschap waar een waterloop passeerde.
Die zandige opduikingen lagen daar niet zomaar toevallig. Ze maakten deel uit van een stelsel van lage ruggen, die naar het zuidoosten toe in hoogte opliepen. We zien dat ook nu nog in het landschap. Van de zandrug waarop Axel indertijd werd gesticht, zien we aan de oppervlakte niets meer terug.
Die van Hulst is nog steeds markant aanwezig westelijk van de Linie tussen Hulst en Zandberg. Meer noordelijk duikt deze rug onder de klei en loopt onder Graauw en Het Verdronken Land van Saeftinghe door om tegen de vaargeul weer tevoorschijn te komen. Let wel, dat tevoorschijn komen gebeurt maar een paar keer per maand bij laagwater springtij. In de buurt lag indertijd ook een stadje, Saeftinghe, maar dat werd in 1334 bij een stormvloed weggevaagd. Een aanmerkelijk hogere zandrug vinden we terug bij Clinge, Sint-Jansteen en Heikant met uitlopers richting Koewacht-Roode Sluis-Overslag en Koewacht-Nieuwe Molen-Oude Molen-Hazelarenhoek-Zuiddorpe-Oudenpolder. In de buurt van Driehoefijzers niet ver van waar de Boschkreek de zandrug doorbreekt, ligt zelfs een stukje zandrug dat niet is aangetast door wegenaanleg, huizenbouw en landbouwactiviteiten. In de jaren dertig van de vorige eeuw is hierop een dennenbosje aangeplant om het te conserveren. Hier kunnen we zien dat deze zandruggen in feite niets anders zijn dan afgevlakte duinenrijen uit een ver verleden.
 
Hulst had al vroeg een verbinding met de buitenwereld via de Saxhaven of Saxvliet. In die tijd, we spreken dan over een 900 jaar terug, zag de streek er heel anders uit dan nu. In het zuiden lag een woest zandlandschap met dichte bossen, de wilde landen. De lagere zandruggen naar het noorden toe waren overdekt met veenmoerassen en klei van vroegere wadafzettingen.
Een groot deel van Zeeland bestond destijds uit een schorrenlandschap tot eilanden versneden door talloze geulen. Grote delen van die schorren waren bedijkt. We kunnen ons die Saxvliet voorstellen als een riviertje dat zijn oorsprong vond in de hogere zandgronden en die stroomafwaarts van Hulst overging in een schorrengeul.
Op grote schaal zien we dit nu nog in de Schelde. Deze vindt zijn oorsprong in een bron in het noorden van Frankrijk en mondt via een estuarium (met getij) in de Noordzee uit.
Die Saxhaven was een bochtig en nauw vaarwater en onderhevig aan verzanding en opslibbing. De Hulsterse haven, de economische levensader in een tijd van nauwelijks begaanbare wegen, was daardoor een zorgenkind voor de opeenvolgende stadsbesturen. Op een gegeven moment was de geul zo hoog opgeslibd dat hij nauwelijks bevaarbaar was.
We kunnen dat heel mooi zien als we over de Oude Zoutdijk lopen richting Rustwat. De hoge rug aan de linkerkant is de oude Saxhaven. Een ramp bracht de oplossing. Toen in 1585 en 1586 op enkele plaatsen de dijken werden doorgestoken om een waterlinie te creëren, vonden twee doorbraakgeulen een weg tot bij Hulst: het Hellegat vanuit het noordwesten en het Spiekerboor vanuit het noordoosten.
Ook dit was niet van lange duur want na verloop van tijd werden polders bedijkt en kwam de vaarweg weer in het gedrang. Met de bedijking van de Riet- en Wulfsdijkpolder in 1789 was het ver afgelopen met de vaarweg.
 
Bij Luntershoek bouwde men een schutsluis, het Hulstersas.
Vandaar kon men over de bestaande kreken van het Groot Eiland en de Oude Vaart tot bij Hulst komen. Dat gebeurde langs een trekpad met paarden waarvan tot in de jaren zeventig delen te bewandelen waren. Veel mocht het niet baten en in 1821 werd de sluis voor alle verkeer afgesloten. Na de hereniging van Zuid- en NoordNederland in 1815 werd gewerkt aan een kanaal tussen Gent en Terneuzen. Ook Axel en Hulst zagen hierin mogelijkheden om opnieuw een goede scheepvaartverbinding te krijgen en wel via een zijtak van dat kanaal. Net als Hulst was ook Axel haar directe verbinding in 1789 verloren en moest het doen met een schutsluis bij de Axelse Sassing en vandaar door de Axelse kreek.
 
Tot de Derde Verkorting zou het trekpad langs de noordzijde komen en daarna langs de zuidzijde van het kanaal. We vinden daar nu asfaltwegen. Men was gevorderd tot voorbij de Hoge Weg (met de Platte Brug) en de verbinding met de kreken van het Groot Eiland was gemaakt, toen de Belgische opstand van 1830 roet in het eten gooide. Alle bruggen werden weggenomen en het kanaal werd een verdedigingslinie.
Ondanks vele pogingen daartoe - bij voorkeur om de vier jaar als er verkiezingen voor kamers en staten waren - kreeg Hulst geen haven meer. De bruggen werden pas vele jaren later hersteld.
Het kanaal werd opgenomen in de afwatering en het gedeelte in Axel, de huidige Kanaalkade, werd gedempt. Op de kaden werden jonge olmen aangeplant. Nog tot in de jaren zestig kon men dankzij die olmen - ondertussen tot formidabele proporties uitgegroeid - het kanaal al van verre als een lint in het landschap herkennen. Tegen de iepenziekte waren deze reuzen evenwel niet bestand en hun gelederen dunden sindsdien elk jaar verder uit. Het kanaal bleef liggen, zij het minder goed zichtbaar.
 
Voor de afwatering heeft het maar een beperkte functie. Ondanks dat het kanaal naar onze huidige maatstaven niet veel voorstelt, bleek het een formidabele hindernis te zijn voor de geallieerde troepen die de streek aan het eind van de Tweede Wereldoorlog kwamen bevrijden. Het Poolse Kruis tussen de Eerste en Tweede Verkorting herinnert aan de vele gevallenen. Thans is het zijkanaal een mooie en gemakkelijke leidraad voor een fietstocht.

De bedijking van de Mosselbanken

Foto: Muraltmuurtje langs de Braakman in de Lovenpolder. (fotografie: Wim Kooyman)

In 1375 en volgende jaren verdween een groot deel van Midden-Zeeuws-Vlaanderen door stormvloeden in het water.
Zie ook: Omrijden is verleden tijd De inham die tussen Biervliet en Neuzen ontstond werd Braakman of Dullaert genoemd. Dat laatste omdat het water er verschrikkelijk te keer kon gaan. Er was een kilometerslange dijk nodig om al dat watergeweld een beetje in toom te houden. Toen die in 1488 doorbrak en het water zowat al het land tot aan Axel opruimde, moest er meer naar het oosten een nieuwe dijk gelegd worden die in 1492 gereed was.
We kennen die thans als de Graafjansdijk. Die vormt de ruggengraat waarlangs Westdorpe - eigenlijk Nieuw-Westdorpe, want het oude lag in het overstroomde gebied- gebouwd werd. Verderop liggen op de flanken ervan nog buurtschappen als Schapenbout en Driewegen ('t Naaikussen). Voor die dijken vond schorvorming plaats. Daaruit werden al in 1504 de Sint-Jans- en in 1520 de Nicasiuspolder bij Boekhoute bedijkt. Op het huidige Nederlandse grondgebied was de polder Stad Philippine in 1505 de eerste.
 
Allengs werd het land heroverd en de Dullaert getemd.
We gaan niet alle polders opnoemen die er gewonnen werden, maar de aan het dorp Hoek en de Braakman grenzende Loven- en Koudepolder werden bedijkt in respectievelijk 1542 en 1545. De Angelinapolder ten zuiden van Biervliet werd in 1847 als een eiland bedijkt. Die opwas werd ook wel Savoyaard genoemd.
Het verhaal wil dat twee Savoyaarden-inwoners van Savoie, een landstreek in Frankrijk tegen de Italiaanse grens daar, verdronken zijn. Het waren bedelaars die de Biervlietse kermis bezocht hadden en die de Braakman over wilden steken. Ze werden door het opkomende water verrast en ze verdronken. Het verhaal schijnt waar te zijn, alleen de plaats niet, die lag veel noordelijker waar later de afsluitdijk zou komen te liggen.
 
Aan de kant van Philippine werd in 1866, ook als een eiland, de Kleine Stellepolder bedijkt. Door inpoldering van de Grote en de Kleine Isabellapolder in 1794 werd het water zover teruggedrongen dat er op Nederlands grondgebied een verbinding over land ontstond tussen het Vierde en het Vijfde District, tussen West- en Oost-Zeeuws-Vlaanderen. Ook in de 20e eeuw ging de bedijking door. We noemen slechts de Van Dunnépolder bij Isabellasluis uit 1907 en de Dijckmeesterpolder ten westen van Philippine in 1920.
Toen kwam het laatste gedeelte aan de beurt, het schorren- en slikkengebied dat nu Braakmanpolder heet. Het betekende voor de vissers van Philippine en Boekhoute dat daarmee hun open verbinding met de Westerschelde verloren zou gaan.
Met de belangen van vissers werd echter zelden rekening gehouden, het winnen van landbouwgrond had bijna altijd prioriteit.
Het bedijken zat ons nu eenmaal in het bloed en ook al was de landbouwkundige kwaliteit van het gebied niet zo erg hoog, veroverd moest er worden. In 1952 kreeg dat zijn beslag.
Zou de Braakman er nu nog liggen zoals voor 1952, dan was de kans dat hij ingepolderd zou worden heel erg klein. Maar toen lagen de kaarten nog anders. De afsluitdijk kreeg de naam Wevelswaaldijk, naar de voormalige parochie Wevelswale die in die omgeving gelegen had. Ze werd in 1228 genoemd, maar is in 1375/76 ten onder gegaan. Achteraf gezien bleek de beslissing om te bedijken een gelukkige keuze geweest te zijn. De totale lengte van de zeedijk werd ruim tien keer korter: van 28 naar 2,7 kilometer. Zeedijken die eigenlijk te laag waren.
 
Die van de Lovenpolder was in de jaren dertig van de vorige eeuw al verhoogd volgens het systeem De Muralt: een betonnen muur op de kruin van de dijk. Ze staat er nog en inmiddels zijn 'de muurtjes', zoals ze altijd genoemd worden, tot monument verheven.
Hoe hoog of liever hoe laag de toenmalige zeedijken waren, kan ieder zelf zien die de weg van Hoek naar Biervliet berijdt: die is er niet doorheen gelegd zoals vaak gebruikelijk was, maar er over heen. Een gelukkige beslissing?
In 1953 was er de bekende stormvloed die de 1-februariramp veroorzaakte. De oude dijken hadden die vloed nooit kunnen keren. De verwoestingen in de polders rondom en vooral in het aangrenzende Vlaamse achterland zouden verschrikkelijk zijn geweest.
Na de bedijking van de Braakman bleef er ten noorden van de Wevelswaaldijk een schorrengebied over, de Mosselbanken. Rijk aan vogels met kolonies van kokmeeuw en visdief, met vele paren van de scholekster en de tureluur, met pleviertjes en ander klein grut dat de schorren bewoont.
 
Inmiddels had zich sedert 1964 het chemiebedrijf Dow Chemical Nederland in de aan de Mosselbanken grenzende Nieuw-Neuzenpolder gevestigd. De provincie, met name gedeputeerde Kaland en consorten, had in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw megalomane industrialisatieplannen.
Ze hoopte dat Dow nog eens om uitbreidingsmogelijkheden in westelijke richting zou vragen. De Mosselbanken moesten hoe dan ook bedijkt worden. Het bestuur van waterschap De Verenigde Braakmanpolders werd opgestookt een concessie aan te vragen. Dat gebeurde op 4 maart 1969.
Van alle kanten werd bezwaar aangetekend. Waaronder het Comité Mosselbanken, de natuurbeschermingsorganisaties, de Gewestelijke Raad van Zeeland van het Landbouwschap, de Industriewatervoorziening Zeeuws-Vlaanderen, de ANWB, waterschap Het Vrije van Sluis, Visserijbelangen, Recreatieschap De Braakman, het college van B en W van Oostburg, tal van particuliere ondernemers en 5536 personen die het bezwaarschrift van het Comité Mosselbanken ondersteunden.
Het mocht niet baten. Op 23 oktober 1975 viel het besluit: 'Wij, Juliana, enzovoort … verlenen concessie voor het ondernemen van een indijking van schorren en slikken, gelegen ten noorden van de Braakmanpolder in de gemeente Terneuzen ten behoeve van het verkrijgen van een industrieterrein voor Dow Chemical (Nederland) b.v. te Terneuzen.'
Let wel, het was de provincie die de bedijking wilde, Dow heeft er nooit om gevraagd en het heeft van de 130 hectare grote polder ook nauwelijks of geen gebruik gemaakt. Uiterlijk twee jaar na het verlenen van de concessie moest er met het werk begonnen zijn en vier jaar daarna diende het voltooid te zijn. In 1977 was de bedijking een feit.

Een zeesluis uit 1977

Foto: Sluis in de Hellegatpolder. (fotografie: Wim Kooyman)

De wordingsgeschiedenis van Zeeuws-Vlaanderen is een aaneenschakeling van winnen en verliezen, van prijsgeven en heroveren.
Dat geldt overigens niet alleen voor Zeeuws-Vlaanderen, maar dat is een ander paar mouwen. Wat er in een ver verleden allemaal is gebeurd, laten we buiten beschouwing en zelfs de eerste duizend jaar van onze jaartelling slaan we over, ook al is er in die periode ook sprake van winst en verlies. We bedoelen maar te zeggen dat het allerminst een rustige en stabiele periode is geweest.
 
In het begin van de tien eeuwen die volgden, werd er veel bedijkt, maar regelmatig ging er ook weer veel polderland verloren. Het jaar 1375 is zo'n beetje de trendsetter. Ten oosten van Biervliet begon de Braakman zich uit te breiden zowel naar het westen, als naar het oosten en het zuiden. Al het land rond Biervliet werd weggeslagen. Het stadje kon zich, omdat het op een iets hogere zandrug ligt, met moeite op een eiland handhaven. Assenede, nu toch redelijk ver landinwaarts en Boekhoute hadden vlakbij het dorp hun haventjes.

Heel het gebeuren was vooral te wijten aan natuurgeweld, maar wel geholpen door menselijk toedoen. Niet met opzet evenwel. Landinwaarts waren de in een vroegere periode afgezette veenlagen afgegraven om de turf te gebruiken als brandstof of om er zout uit te winnen. Het valt te begrijpen dat dergelijke laaggelegen gebieden gemakkelijk vollopen als de 'zee' eenmaal een gaatje heeft gevonden om binnen te dringen.
 
In het begin van de vijftiende eeuw teisterden drie zware stormvloeden onze streken. De eerste was op 19 november 1404, de tweede op 18 of 19 november 1421 en de derde op 18 november 1424. Bij geen van de drie bleven het huidige Zeeuws-Vlaanderen en het Vlaamse achterland gespaard, zij het de ene keer meer dan de andere. Omdat ze alle drie op of rond de feestdag van de heilige Elisabeth van Hongarije of Thüringen vallen, staan ze bekend als de Sint-Elisabethsvloeden.
 
Door overstromingen in 1508, 1509 en 1511 moest (Oud-)Hontenisse worden prijsgegeven. Het ligt sedertdien in de Westerschelde voor de Kruispolder. In 1570 krijgt de heerlijkheid Saeftinghe zware klappen en in 1584-1586 komt het tegenwoordige Oost-Zeeuws-Vlaanderen voor meer dan de helft met de zee gemeen te liggen. Dit keer was het mensenwerk: Zeeuwse en Hollandse troepen die zich na de verovering van Antwerpen door de Spanjaarden moesten terugtrekken, dekten hun aftocht door het land achter zich onder water te zetten. En misschien deden ze ook maar enkel en alleen om de vijand schade toe te brengen.
Maar laten we maar naar wat recenter tijden gaan, alhoewel: wat is recent?
 
Laat ons een plek zoeken waar nog sporen van de strijd te zien zijn. Het tussen 1584 en 1586 verloren gegane gebied ten noorden van Axel werd polder na polder teruggewonnen. Zo bijvoorbeeld in 1742 de Margarethapolder tussen de buurtschappen De Griete en Othene. De greep was echter te groot geweest en de zeedijk lag op 'de kwaoie kant': aan de kant van de westenwinden.
Bovendien verlegde de stroomdraad in de Westerschelde zich in de richting van de dijk. In 1775 ontstond er zware schade. Om erger te voorkomen werd een inlaagdijk gelegd: een waker een eindje van de eerste waterkering vandaan. De inlaag kwam in 1800 onder water te staan en in 1802 moest ze worden prijsgegeven. De inlaagdijk werd de nieuwe zeedijk. Voor de zekerheid werd halverwege de polder een nieuwe inlaagdijk gelegd tussen 't Schulpen'oekje en De Val. Ofschoon die grotendeels is afgegraven is langs de Verkorting (kan een naam sprekender zijn?) het tracé nog goed te herkennen.
 
In 1777 kregen de ambachtsheren en -vrouwen van Zaamslag octrooi om iets meer naar het oosten een schorrengebied ten noorden van de Groote Huijssenspolder te bedijken. De afwatering van de nieuwe polder zou geschieden door een zeesluis aan de oostelijke kant. Daar lag het nog open Hellegat. Ze waren vast erg zeker van hun zaak, want ze lieten al direct een sluitsteen voor de sluis maken met het jaartal 1777 erop. De bedijking kwam gereed in 1779 en de polder kreeg de naam Eendragt. Die steen zit aan de toenmalige landzijde. Aan de andere kant geeft een streep op de sluitsteen aan dat dat punt op 2,35 meter boven NAP ligt.
 
Als gevolg van een stormvloed in de nacht van 14 op 15 januari 1808 overstroomde de polder in zijn geheel, en bij het herstel van de dijk in hetzelfde jaar moest enig land worden prijsgegeven. Dat is later, in 1926, opgenomen in de toen bedijkte Hellegatpolder. Omdat de stroomgeul in het Hellegat erg dicht bij de dijk lag, nam men het zekere voor het onzekere en in 1813 werd er een inlaagdijk gelegd. Daardoor ontstonden ogenschijnlijk twee polders: de Grote en de Kleine Eendragt. Ze zijn immers gescheiden door een dijk. Een dijk die nu een deel is van de Kampersedijk, maar in de volksmond bekend stond (en staat?) als de Franse dijk. Is hier een Franse aannemer aan het werk geweest of is het gebeurd door Franse militairen? Krijgsgevangenen misschien, die na de verloren slag bij Waterloo aan het werk gezet werden?
 
De plaats waar ze de grond ervoor haalden is nog altijd herkenbaar als en karrenveldje tegen de scheidingsdijk met de Hellegatpolder, de vroegere zeedijk dus.

Duintjes in het relatief vlakke Zeeuws-Vlaanderen

Foto: Zandheuveltjes tussen Heikant en Koewacht (fotografie: Peter Nicolai).

Op weg van Heikant naar Koewacht vinden we vlakbij Sint Andries een tweetal met dennen begroeide zandheuveltjes naast de weg.
Het is een landschapstype dat voor ons gevoel helemaal niet thuishoort in het relatief vlakke Zeeuws-Vlaamse polderland. Met dennenbossen begroeide heuvels associëren we immers met provincies als Noord-Brabant, Utrecht en Gelderland. Veel stelt het overigens niet voor – al met al een 3200 vierkante meter - maar er zit wel een hele historie aan die heuveltjes vast. Het zijn niet zomaar een paar zandhopen van bij wegwerkzaamheden of op andere wijze vrijgekomen grond. Ook die liggen er, maar deze behoren tot het ernaast gelegen tuincentrum.
 
Al in het begin van de achttiende eeuw vielen deze hobbels de toenmalige bewoners op. Er is een kaart van omstreeks 1718 van de Wildelandenpolder waarop we ter plaatse de aanduiding 'De heuvels genaamd' vinden. Ook toen in de jaren dertig van de vorige eeuw ter plaatse een nieuw wegvak moest komen in de verbinding Heikant naar Koewacht, trokken de zandhopen de aandacht van de toenmalige districtsingenieur van Zeeuws-Vlaanderen in dienst bij de provincie. Hij vermoedde dat het wel eens een geologisch en/of historisch belangwekkend hoekje kon wezen en vatte het plan op om ze voor het nageslacht te bewaren. Het lapje grond met de heuveltjes werd aangekocht als een overhoekje. Om te voorkomen dat iemand op de gedachte zou komen ze af te graven om het zand te verkopen, legaal dan wel illegaal, werd in het bestek een beplanting met dennen voorzien. Dat is gebeurd en een aantal van die dennen staat er nog steeds.
Wellicht is het daaraan te danken dat dit hoekje de wegverbeteringen van 1976 en die van enkele jaren geleden overleefde. Het is ondertussen wel diverse malen van eigenaar veranderd, van provincie naar de gemeente Axel en daarna naar Staatsbosbeheer.
 
Wat is er nu zo bijzonder aan die twee zandhopen? Daartoe dienen we een heel stuk terug te gaan in de ontstaansgeschiedenis van de streek. Op het eind van de laatste IJstijd werd onder invloed van de wind een deel van het zand van de Noordzeebodem – die toen dus grotendeels drooggevallen was – tot in onze contreien geblazen. We noemen dat dekzand en dat komt in een aantal evenwijdige ruggen in de grensstrook met België aan het oppervlak.
De weg van Sint-Jansteen naar Koewacht volgt grotendeels de bovenkant van zo'n dekzandrug, slechts onderbroken door de Boskreek.
 

We kunnen ons voorstellen dat die ruggen van nu in het verre verleden te vergelijken waren met de huidige duinenrijen. Verondersteld wordt dat die twee heuveltjes restanten zijn van een tweetal kleine duintoppen, dus een stukje oorspronkelijk en min of meer ongerept dekzand.
Dit maakt deze locatie uniek want overal elders zijn de dekzandruggen in de loop der tijden vergraven, voor het bedrijven van akkerbouw of het stichten van bewoningscentra. De meeste stadjes, dorpen en gehuchten in de grensstrook met België zijn immers gesticht op de dekzandruggen; hoog en droog bij wijze van spreken.
Er is nog een optie. Op het eind van de zestiende eeuw werden op enkele plaatsen de Westerscheldedijken doorgestoken en kwam praktisch de hele streek onder water te staan. Geulen ontstonden en ook de dekzandruggen werden door het binnenstromende zeewater aangevallen. Hierbij is de Boskreek ontstaan.
 
Door het zoute water stierf overal de vegetatie en de wind kreeg een poosje vrij spel. Op die manier kunnen nabij die doorbraakkreek nieuwe windduinen zijn ontstaan, waarvan die twee heuveltjes de laatst overgebleven restanten zijn. Kortom we weten het dus niet, maar ze liggen er wel en ze liggen er al lang.
Ondanks dat we dus niet de oorsprong kennen, hebben ze al lange tijd de mensen gefascineerd en zijn dus zeker de moeite waard om hen verder te behouden. Ook landschappelijk vormen ze een fraai element, een enigszins afwijkende noot.

 
Een dikke vijfentwintig jaar geleden werd eens de moeite genomen deze duintjes op planten te inventariseren. In die tijd zagen ze er heel wat anders uit dan nu het geval is. Behalve de tooi met de aangeplante dennen waren ze vrijwel geheel begroeid met diverse grassoorten waaronder gladde witbol, kenmerkend voor wat droger terrein.
De kant naar de polder toe was meer begroeid met struikgewas maar vanaf de weg was daar niet veel van te zien. Het was in die tijd goed te zien dat het hier een paar duintjes betrof. Thans is dat een stuk minder als gevolg van enkele drastische ingrepen, bijvoorbeeld het doodspuiten van alle vegetatie een flinke poos geleden. Eufemistisch werd het een beheersmaatregel genoemd, maar in feite was het een wandaad.

Hiervan heeft de oorspronkelijke grasbegroeiing zich nooit meer hersteld. Een dichte struiklaag is ervoor in de plaats gekomen die uiteraard – hoe kan het ook anders – het storten van tuinafval en ook andersoortig afval aantrekt.

Plannen zijn er genoeg voor dit hoekje waaronder opname in een fietsroute. Dat laatste zal spoedig het einde betekenen voor dit relict, al was het maar door de veroorzaakte erosie. Maar een bankje, een afvalemmer en een degelijk informatiebord moet toch kunnen. De terugkeer van de oorspronkelijke grasmat zou mooi wezen maar is waarschijnlijk een utopie. Sommige in gang gezette processen zijn immers vrijwel onomkeerbaar.

Herinneringen aan de boerenboomgaard

Foto: Oude fruitbomen met schapen in Zaamslag. (fotografie: Wim Kooyman)

Als het blad bezig is te vallen, komen de herinneringen aan de tijd dat bij iedere boerderij een boomgaard was weer boven.

En aan het 'bogaorden' natuurlijk, vlug even door de heg of onder het prikkeldraad door glippen en jezelf deelgenoot maken van al die rijkdommen. Of aan het helpen bij het binnenhalen van heel die weelde.
 
Het was trouwens niet bij de boerderijen alleen. Ieder die over de ruimte beschikte, had een boom met winterperen. In het Land van Hulst noemden ze die meestal (en ook daarbuiten?) 'n'n braokerbôôm, ne pjèreljèr mee braokers d'rao''. De officiële naam is Saint Remy, een harde, roodkokende peer die tot mei van het jaar daarop bewaard kan worden. Mits geplukt natuurlijk, geen 'raopelingen' (valfruit). Daarom moesten de vruchten van de bomen zijn eer de echte herfststormen veel schade konden aanrichten.
Ook een uitstekende winterpeer, kleiner dan de Saint Remy en veel harder, was een ras dat terecht de naam steenpeer gekregen had. De echte naam ervan hebben we nooit kunnen achterhalen. Vermoedelijk was het de kleipeer of de winterjan. Tot maart was (is?) die houdbaar. Aanvankelijk, net als de winterappels, uitgespreid op oude kranten op de zolder. Later bewaard in stapelbare aardappelkistjes, luchtig, gemaakt van latjes. Die winterappels waren meestal goudrenetten. Welke? Schone van Boskoop?
 
Er zijn veel variëteiten en het was zowat het enige ras dat door iedereen goudrenet genoemd werd. Veelal hadden de rassen streeknamen als strepelingen, kattenkoppen. Zonder zo'n appel in de hand is het niet of nauwelijks vast te stellen wat de echte naam was. Dikwijls was het nog erger, dan werd er zelfs geen streeknaam gebruikt, maar een die van boerderij tot boerderij verschilde. Zoals 'zure appels van achter de schuur' of de 'zoet' appelkes van aon't oenderskot'.
Daar kwam nog bij dat veel rassen een regionale verspreiding kenden. Dat was voor een deel afhankelijk van de grondsoort. Op zand of veen kun je niet altijd hetzelfde telen als op klei, maar ook was de uitwisseling veel minder. Rassen die in Groningen gemeengoed waren, trof je in Zeeland nagenoeg nooit aan.
 
Over zoete appels gesproken: tal van rassen daarvan lenen zich uitstekend om te drogen. Geschild, het klokhuis eruit en dan op dunne ringen gesneden. Op kranten of een zeef op de bakoven als die nog warm was. In later tijden, toen de oven niet meer gestookt werd, nam de bakker ze wel mee om ze naderhand gedroogd weer af te leveren. Niet alleen zoete appels waren daar geschikt voor, ook zure. Zijn die trouwens nog niet altijd te koop, puur als gedroogde schijfjes of in stukjes in mengsels als tutti frutti of muesli?
Ja, de herfst was natuurlijk ook de tijd van de noten, de wal- of okkernoten. Die ontbraken toch in geen enkele boomgaard en bij veel dijkhuisjes stond er heel vaak een, meestal net op het randje van de slootkant. Dikwijls vlak bij de achterdeur en dat was dan ook weer niet helemaal toevallig.
 
Notenbomen hebben de naam insecten te weren, zij houden vliegen en muggen en dergelijke uit huis. Zelden zijn de bladeren van een notenboom aangetast door allerlei gedierte. Dat komt waarschijnlijk door zijn uitheemse oorsprong. De oude Grieken zijn met het cultiveren van deze soort begonnen, de Romeinen hebben ze naar onze streken gebracht.
De beste manier om noten te vermenigvuldigen was door zaailingen. Dat houdt in dat geen boom gelijk is aan een andere. Elke boom heeft zijn eigen genenpatroon en daardoor zijn eigen kenmerken. Let wel, zo ging het in het verleden, tegenwoordig worden ze wel vermeerderd op vegetatieve manier als door enten. Dan zijn ze wel genetisch gelijk en ze hebben allemaal dezelfde eigenschappen.
Was het bij appels en peren zaak de herfststormen voor te zijn, bij noten zou je denken: wat geeft het of ze spontaan vallen, die kunnen wel tegen een stootje. En je kunt er honderd procent zeker van zijn dat ze zullen vallen. Toch moesten ze geknuppeld worden. Flinke knuppels of 'fassêêlen' in de boom gooien om de noten eraf te krijgen. Goed beschouwd een zinloze bezigheid, de natuur zorgt er immers zelf wel voor dat er noten geraapt kunnen worden.
Waarom dan? En waarom bestaat de uitdrukking 'n'n notenbôôm en een vrommens moeten geknippeld ôôren?' Dat laatste schijnt wat in onbruik geraakt te zijn, zegt men, maar noten worden nog vaak geknuppeld.

Waarom? Wij hebben er nooit een verklaring voor gehoord dat het een vorm van enig bijgeloof zou zijn. Een wat wetenschappelijkachtiger uitleg zou kunnen zijn, zegt men, dat door het knuppelen de boom beschadigd wordt. In het daarop volgende voorjaar zou dat, om de wonden te genezen, leiden tot een sterkere sapstroom en dat zou de vruchtzetting ten goede komen.
Of het zo is? Stonden in de oude boomgaard, meestal vlak bij de sloot, niet altijd een of meer kweeperenstruiken? Gele, donzig behaarde forse vruchten en steenhard. Om als groente bij de aardappels te eten niet zo'n succes, maar de gelei ervan is glashelder als de tot moes gekookte vruchten door een doek gezeefd worden. Zelfs iemand die niet zo van zoet beleg houdt, kan er nauwelijks afblijven.
 
Eind oktober, begin november is ook de oogsttijd van de mispels, mupsels in de volksmond. Zo mogelijk eerst een of twee keren de nachtvorst over de vruchten, dan plukken en ze laten 'rotten'. Er is ook een goede gelei van te maken, maar er gaat weinig boven zo uit het handje. Tenminste wat de producten uit de (oude) boerenboomgaard betreft. Dat rotten vroeg, ook als ze door de vorst geraakt waren, enige tijd. De natuur kon een handje geholpen worden door ze in een mouternist te mouteren.
Het aanrijpen van mispels, maar ook van appels en, als ze niet een of twee nachtvorstjes meegemaakt hadden, de vrij wrange vruchten van de sleedoorn (plaatselijk zwart'n doorn genoemd), kon versneld worden door ze te mouteren.
Dat gebeurde in een mouternist, een warm plekje in het hooi. In de hooitas een kuiltje maken en daar de vruchten in leggen. Of in een kist met hooi, dat is ook een manier. Dan gaat het zo'n beetje de kant op van de hooikist. Dat was een grote houten kist gevuld met hooi, papier of dekens, waarin pannen gezet werden om spijzen warm te houden of te laten garen. In een mouternist gebeurde hetzelfde al hadden de koude vruchten natuurlijk een wat langere tijd nodig dan warm voedsel. Het aanleggen van een mouternist is een wijdverbreid gebruik, maar op Zuid-Beveland spreekt men niet van mouteren maar van muken of meuken. 'Leit die prumen mè te meuken, ze bin nog nie riepe', aldus het Woordenboek der Zeeuwse Dialecten.

Het ontstaan van de polders rond Zandberg

Foto: De Steenen Beer bij Zandberg (fotografie: Wim Kooyman)

In 1583 vielen de Noord-Nederlandse of Staatse troepen het tot het koninkrijk Spanje behorende graafschap Vlaanderen binnen.
Wat nu Zeeuws-Vlaanderen is, maakte daar deel van uit. Ze vestigden een bruggenhoofd bij Terneuzen.
Drie jaar laten namen ze Axel in en ze begonnen daarmee een steeds grotere dreiging te vormen voor stad en Land van Hulst. Reden om rond de vestingstad versterkingen aan te leggen. Dat gebeurde dan ook hetzelfde jaar nog.
In het ondergelopen gebied ten oosten van de stad werden de forten De Raepe of De Rape en Zandberg aangelegd. Zandberg ligt bij de gelijknamige buurtschap en is nog altijd goed als fort herkenbaar. De Rape ligt een kleine vierhonderd meter de kant van Hulst op, daar waar de Kijkuitstraat de Liniedijk doorsnijdt. Veel is er niet meer van te zien.
De inspanningen waren tevergeefs. In 1591 wist prins Maurits Hulst in te nemen en tussen De Rape en de stad liet hij het Fort Moerschans aanleggen. Dat is nog altijd als zodanig goed herkenbaar.
Ook liet hij een begin maken met een linie van communicatie, tussen de stad en de drie forten. Een laag dijkje met een bedekte -enigszins beschutte- weg erlangs. Pas een echte linie'dijk' werd het toen in 1619 de polder Langendam werd bedijkt.
De verbindingsweg tussen de forten werd nu een zeewerende dijk, wel voorzien van talrijke redoutes: driehoekige bolwerkjes aan de zoute kant.
Het gebied ten oosten ervan stond sinds 1585, toen de zeedijken van de Saeftinghepolders werden doorgestoken, in open verbinding met de Westerschelde. Tot aan de hoger gelegen zandgronden bij Beveren stond nagenoeg het hele gebied onder invloed van het getij.

In het zuidelijk gedeelte werd weliswaar in 1616 de Clingepolder bedijkt, de rest moest voorlopig blijven zoals die was. Een geïnundeerd gebied is toch meestal moeilijker in te nemen dan droog polderland. Na de Vrede van Münster in 1648 leek de oorlogsdreiging wat minder te worden en er mocht weer bedijkt worden: in 1654 de Grote en de Kleine Kieldrechtpolder. In de eerste ligt de weg tussen Clinge en Nieuw-Namen.

 
Pas in 1784 mocht het gebied grenzend aan fort Zandberg bedijkt worden. De polder kreeg de naam Nieuw-Kieldrecht. Door die bedijking zou het echter niet meer mogelijk zijn het gebied ten oosten van de Liniedijk te inunderen en kon Hulst niet meer door een waterlinie beschermd worden.
Bedijken mocht dan wel, bouwen van een sluis waarlangs de ontwatering kon plaatsvinden ook, maar, die moest zo gebouwd worden dat er ook water ingelaten kon worden. Behalve afwateringssluis moest het ook een inundatiesluis zijn. Om een groter gebied dan alleen de Nieuw-Kieldrechtpolder onder water te zetten, werd het jaar daarop de dijk met de Kleine Kieldrecht weg gegraven. Die begon bij fort Zandberg en liep in nagenoeg zuidelijke richting.

 
De Grote Kieldrecht was al in het begin van 1700 niet meer gescheiden van de Clingepolder, omdat de tussendijk verwaarloosd was. Het was dus mogelijk vanaf de inundatiesluis een gebied tot tegen de wallen van Hulst onder water te zetten.
De Duitsers hebben daar tijdens de Tweede Wereldoorlog nog gebruik van gemaakt. Wie nu vanaf de dijk bij Zandberg richting Clinge kijkt, ziet één grote polder. In werkelijkheid zijn het er vier.

 
Om nog even op de zeesluis tevens inundatiesluis terug te komen: als de vijand er zich tijdig meester van weet te maken, lig je eruit. Daarom wordt zo'n kunstwerk altijd beveiligd met een fort. Daar is dat het Boerenmagazijn. Voor een deel is het afgegraven, maar in het hoekige verloop van de dijken is er nog wat van te herkennen. Als de vijand dan ook nog zo vanaf de aansluitende dijk naar de sluis kan wandelen, maak je het hem wel erg gemakkelijk. Daarom de dijk een eindje voor de sluis laten eindigen en in de open ruimte een stenen beer bouwen.

Een hoge stevige, doch niet al te brede muur, van boven daksgewijs eindigend, een zogenaamde ezelsrug. Om daar ongemerkt overheen te komen is niet eenvoudig. De beer is er nog, maar om de weg door te laten lopen is er een dijk tegenaan gelegd.

Na de bedijking van de Van Alsteinpolder in 1852 werd de sluis overbodig en dichtgegooid. Aan het eind van de vorige eeuw werd ze ontgraven en gerestaureerd, een project dat in 2000 kon worden afgesloten.

In de mogelijk te inunderen polders mocht aanvankelijk niet gebouwd worden. Ze moesten echter wel beboerd worden, temeer daar de getijden er een één tot 1.20 meter dik kleipakket op hadden afgezet. De exploitatie van ongeveer 60 hectare bouwland in de Nieuw-Kieldrechtpolder vond plaats vanaf een hoeve in Zandberg.

Op de boerderij van D'Haens aan de Standertmolenstraat stond een schuur met aan de overzijde van de weg het woonhuis. De schuur brandde in 1921 af. De eerste boerderij in de 'nieuwe' polder werd gebouwd in 1914: die van C. van der Ha. In 1921 volgde die van A. van der Ha en pas in 1948 die van P. van Mullem.

De boerderij van D'Haens staat in de Willem-Hendrikspolder die met de Klein-Kieldrecht één waterschap vormde. De Willem-Hendriks is een herdijking binnen het gebied dat de abdij Ter Doest uit Lissewege had nabij Graauw en in de heerlijkheid Saeftinghe.

In 1585 werden na de Val van Antwerpen de dijken doorgestoken. Die bedijking gebeurde in 1645 en kreeg de naam 'Nieuwe Grauw'. In 1682 echter braken de dijken door.

Het Groot en het Klein Gat -dat laatste is tijdens een ruilverkaveling gedempt- en het meest zuidelijke deel van de Graauwse Kreek bij Zandberg zijn daarvan nog de zichtbare tekenen. De herdijking werd snel aangepakt,al in 1687.

Van die gelegenheid werd gebruik gemaakt om de nieuwe dijk meer naar het oosten te leggen, zodat er ruim 130 hectare land bijgewonnen werd. De benodigde specie voor de dijk haalde men van de oude dijk, die westelijk langs de huidige Graauwse Kreek lag en uit wat laaggelegen weilanden daar tussen Zandberg en Graauw.

Wat overbleef was de Graauwse Kreek, een die dus gemaakt is door mensenhanden.

Meestal is het de natuur die dergelijke landschappelijke elementen creëert. Hetzij als overblijfsel van een geul na de bedijking van een stuk schor, dan wel na een dijkdoorbraak. Die kan veroorzaakt zijn door een stormvloed of -indirect dus ook mensenwerk- na het doorsteken van de dijken.

Met dank aan J. d'Haens te Graauw.